Klik HIER voor een fimpje over christelijke meditatie (10 min.)
Klik HIER voor een korter filmpje
Hieronder een drietal artikelen.
Eerder verschenen artikel uit SamenGeroepen:
De kracht van meditatie
In de breedte van de Protestantse Kerk in Nederland is momenteel veel belangstelling voor meditatie en nieuwe vormen van spiritualiteit. In de Nieuwe Kerk in Harderwijk biedt Lex Boot o.a. meditatiecursussen aan. Tweemaal per jaar is er een oriëntatiegroep en er is een groep voor ‘gevorderden’. Is het een nieuwigheidje, hoe zwevend is het, en heeft het zin? Voor de redactie aanleiding om Lex Boot aan de tand te voelen…
Bij ‘meditatie’ denken mensen snel aan oosterse religies.
Ja dat klopt, en dat begrijp ik ook wel. Toch zou ik dat beeld willen bijstellen. Ook de wereldwijde waaier van de christelijke traditie heeft altijd meditatieve bewegingen in zich gehad. Sommige tijden waren ze meer naar de rand gedrukt, leefden wat ondergronds voort, of hadden hooguit een plek in kloosters en retraitehuizen. Vandaag ligt de tijd achter ons dat we dit terrein kunnen laten liggen als eng en exotisch. Ook in de breedte van de kerken worden meditatievormen vandaag vrijmoedig gepraktiseerd. Dat is een terechte correctie op de vorige eeuw
Hoezo correctie?
Ons land was gestempeld door een vorm van protestantisme met eenzijdige nadruk op het woord. Dat is historisch allemaal goed te verklaren en dit was in een ander tijdvak nodig om de kerk op te stuwen. Maar vandaag heeft ook op het kerkelijk erf spiritualiteit een bredere bedding. Daarnaast was er in de vorige eeuw in de hoofdstroom van de theologie hoofdzakelijk aandacht voor het verstand en analytische doordenking. Ik ben niet anti-rationeel, integendeel, maar ‘het verstand los van het geheel’ belooft niet veel goeds. De afstandelijkheid hierdoor, het soms doorgeslagen dogmatisme, en vooral het effect dat de aandacht voor (geloofs)erváring in de marge terechtkwam vroeg om een reactie. En die vraag komt vandaag vooral op aan de basis van de gemeente, en bij een groot deel van de jongere generatie.
Slaan we nu niet opnieuw door?
Hier en daar misschien wel, maar dat gaat wel weer over. Ik denk dat het vooral zoeken naar een nieuw evenwicht is. Er zijn tekenen dat er een ander landschap aan het ontstaan is. In o.a. wetenschap en cultuur, en zelfs in het bedrijfsleven zien we aandacht voor zingeving en spiritualiteit. Ook in de theologie is veel gekanteld. Op de faculteiten zijn de laatste jaren hele andere vakken belangrijk geworden, bijv. over mystieke literatuur of geestelijke begeleiding binnen het pastoraat. Op het seminarie krijgen dominees in spé nu allemaal op z’n minst ook een blokje meditatie, ze schilderen over hun eigen godservaring etc. Er komt ook in de kerk een nieuwe golf aan. Het is een boeiende tijd.
Concreet: wat doe je precies met zo´n groep?
We komen samen in een rustige ruimte met gedempt licht. We zitten in een kring, met soms een kaars in het midden. Elke avond begint met eenvoudige oefeningen die helpen de onrust in hoofd en lijf los te laten, en open te worden voor nieuwe ervaring die zich kan aandienen. Op het rime van de adem bidden we een soort mantragebeden. Daarna verkennen we verschillende methoden van meditatie….
Zoals?
Zelf heb ik veel met Lectio Devina (of benedictijnse methode) vanwege de eenvoud. Ze is gericht op het opnieuw hóren van een bijbeltekst. Ik begin daarmee in een groep. De Ignatiaans methode die later aan bod komt me ook aanspreekt kruipt meer in het bééld van dat gedeelte en verbind dit met de eigen levensweg. In verbeelding wordt bijvoorbeeld contact gemaakt met de Samaritaanse vrouw bij de bron. Een laag dieper gaat de traditie van Centered Prayer of het contemplatief gebed. Daarbij richt je je juist op het loslaten van beelden en indrukken en komt in een diepere zijnslaag. Hier liggen raakvlakken naar bijv. de traditie van zen of vipassana Hiermee begin ik pas als mensen al wat ervaring hebben met mediteren.
Het klinkt allemaal wat heftig.
O, maar het is heel rustig en totaal niet opgeklopt hoor. Mensen ervaren het meestal als weldadig. Er is een sfeer van aanvaarding en er gebeurt niets wat iemand niet wil. Kom maar meedoen.
Raak ik dan in een soort trance?
Ha ha. In een tijd van opgejaagde agenda’s en 1000 angsten zijn mensen voortdurend in trance. De trance van onze gedachtenstroom (doe dit, ga daar heen, o dat nog, hoe moet het) lijkt moeilijk te stoppen. Ik vergelijk onze hersenpan wel eens met een rots waarin gedachten voortdurend heen en weer springen als apen zonder richting. Meditatie wil je juist bevrijden van die trance.
Dus niet zweverig?
Integendeel. Alleen in je koppie zitten, die paar cm onder je kruin, lijkt me zweverig. Meditatie verbindt juist met de werkelijkheid zoals die is. Met je eigen lichaam, je grond, je situatie, je ziel. Wel is het zo dat er openheid ontstaat voor ándere dingen. Je ontdekt je intuïtie bijvoorbeeld, dat vooral bij vrouwen een mooi instrument kan zijn. Je kunt anders, vaak milder, tegen de dingen aan gaan kijken.
Ik kan toch ook gaan wandelen of een fietstocht maken?
Natuurlijk, met je hond in het bos kan een ritueel van ontspanning zijn. Als je tijdens dat wandelen maar niet blijft tobben over dat gedoe met je collega. Bovendien is christelijke meditatie meer dan een ontspanningstechniek, hoewel dat voor mensen al heel wat is. Het gaat om een weg van openheid naar wat de goede God wil laten ontdekken van zichzelf. En inderdaad kan ook dát wandelend gebeuren. Er zijn zelfs methoden en boekjes die zich toeleggen op wandelmeditatie.
Waarom is in onze kerkdienst geen plaats voor meditatie?
De hele viering is, mits goed en als liturgische rite gevierd, een doorgang in de tijd waarin alle meditatieve aspecten tot uiting komen. De drempelelementen aan het begin helpen die draaikolk van gedachten loslaten. Het Kyrie gooit de troep van de wereld die ons aankleeft af. In aanbiddingsliederen (te weinig gezongen en te weinig opgenomen in het Liedboek) strekken we ons uit in overgave. Dan gaat de Schrift open, en we laven ons aan de dynamiek van de woorden en beelden en stiltes. Dat móet wel uitlopen op nieuwe adem, en ruimte voor lof.
Klinkt mooi, maar wordt het ook zo ervaren?
We hebben last van de verstrooiing van de cultuur en de duizenden onrustige prikkels die we dagelijks inademen. Echte concentratie is een kostbaar goed geworden. We zouden opnieuw de kracht van liturgie kunnen ontdekken. Hoe dat vandaag moet weet ik ook niet altijd precies. In de vorige eeuw heeft de zgn. liturgisch beweging iets geprobeerd maar ze was -met alle respect- te elitair. Ik denk dat ze ook teveel op het verleden gericht is geweest en geen vernieuwende liturgische experimenten wist te waarderen. Met een hang naar de traditie redden we het niet, maar met onrustige opleukerij redden we het helemaal niet. Ik werk in een gemeenschap waar ik samen met mensen op zoektocht mag gaan, waar oude bronnen tot frisheid komen. Ik zie uit naar een vernieuwende ervaring, naar concentratie, verstilling, en ontvankelijkheid voor de beweging van de Geest. Over de toekomst van dat laatste ben ik buitengewoon positief
Maakt aandacht voor de heilige Geest geloof niet tot iets wazigs?
De Geest verbindt met de werkelijkheid. Waar zij weggerangeerd is onstaat een verhaal dat moeilijk integreert in het alledaagse. Je vraagt scherp dus ik zeg het ook scherp: zonder aandacht voor de Geest wordt God een verre vreemde, Jezus slechts iemand van ´toen en daar´, en de bijbel een stoffig document van dode letters. Meditatie en gebed vertrekt juist in het besef van áánwezigheid, hier en nu. Die weg is verrassend, maar nooit eng. In tegenstelling tot zoveel krachtenvelden waar mensen zich aan blootstellen gebeurt er nooit iets waarvan je slechter wordt.
Terug naar meditatie en andere religies. Zijn er overeenkomsten?
Uiteraard. De aandacht voor meditatie past bij dat nieuwe verlangen naar spiritualiteit. Daarin wordt volledig gehonoreerd dat de mens, afgezien van welke godsdienst dan ook, een religieus wezen is. Hij heeft niet genoeg aan zichzelf, zoekt naar zin en het grote Geheim dat hem soms even aanraakt. Overal ter wereld vind je in alle godsdiensten een zelfde pakket aan methoden om tot religieuze overgave te komen. Wegen vertonen overeenkomsten in structuur. Ze wijzen soms wel een andere richting. Wanneer ik in mijn meditaties de bijbelse beeldtaal inbreng ervaar ik verbinding, en tegelijk de eigenheid vanuit mijn eigen wortels en traditie.
In tijdschriften gaat het bij meditatie vaak over yoga of boeddhistische wegen
Tot nu toe wel ja. Ik ben geboren in de jaren ’60 en een deel van de generatie boven mij is nog steeds aan het afrekenen met wat ze heeft ervaren als onderdrukkende invloeden van het christendom. Nieuwe religiositeit oké, als het maar niet christelijk is. Maar ik heb het idee dat dit aan het veranderen is. Naast mij, en onder mij, zie ik een generatie die vanuit ‘niks’ opnieuw zoekt. De reli-shoppers, de spirituele nomaden die je vind bij allerlei centra. Ik ken ze, en ik denk dat ik aardig met ze mee kan voelen. Ze hebben nooit afscheid hoeven te nemen van een dogmatische dwang. Van de kerk heeft men géén beeld of een sterk gedateerd beeld. Ze hebben geen idee welke rijkdom de christelijke geloofstraditie te bieden heeft. Dat valt hen niet kwalijk te nemen. Voor de kerk een uitdaging lijkt me, om een beetje op een ontspannen en frisse manier verbinding te zoeken.
Geef eens wat boekentitels over meditatie
Er zijn grote stapels maar voor gemeenteleden raad ik om te beginnen aan:
- Kick Bras: Tussen hemel en aarde. Met bijgeleverde CD’s met 6 meditatieoefeningen die elk 20 minuten duren. ISBN 9025956688. € 24, 90. Uitg. Ten Have. Praktisch, goed leesbaar en vooral goed gefundeerd.
- Paula van Cuilenburg: Stil en aandachtig – Gids voor meditatieve omgang met God. ISBN 9023915399. Eenvoudig, en ook praktisch vanwege de bijgeleverde CD .
WEBSITE: www.pkn.nl/vacare
Dit artikel is verschenen in SamenGeroepen
Vacare – platform voor meditatief leven presenteert zich
November is de maand van de spiritualiteit. Juist nu presenteert Vacare zich- platform voor meditatief leven in en vanuit de Protestantse Kerk in Nederland. De initiatieven zijn veelbelovend: regiobijeenkomsten, cursussen, een website, een nieuwsbrief, en een bulletin. Maar er is al zoveel. Vanwaar dit aanbod?
Meditatie vanuit de christelijke traditie
In een opgejaagde cultuur groeit de aandacht voor verstilling, mindfulness en meditatief leven. Al is er veel aanbod uit oosterse religies, ook in kerken wordt het besef groter dat juist de christelijke geloofstraditie parels van grote waarde in zich draagt. Christelijk georiënteerde meditatie leidde in sommige tijden hooguit een verborgen bestaan in kloosters. De afgelopen jaren keerde het tij en zien we zelfs een opmars van christelijke meditatiegroepen. Vacare- platform voor meditatief leven in en vanuit de PKN- stimuleert dat en zoekt nu communicatie met een breed publiek binnen en buiten de kerk..
Meditatie vanuit de kerk
Vacare komt niet uit de lucht vallen. Vanaf 2006 was er de Werkgroep Meditatie vanuit het Landelijk Dienstencentrum. En vanuit een grote behoefte aan coaching van begeleiders van meditatiegroepen worden al sinds een jaar of 10 trainingen gegeven. Kick Bras, Paula van Cuilenburg, en Daisy Smith waren de pioniers. Van hun hand verschenen toegankelijke boekjes en via internet kwam er een overzicht van predikanten en kerkelijk werkers die werken met meditatie. Nu Vacare uitgroeit tot platform met verbinding naar de basis van gemeenten heeft ze een officiële inbedding in de kerkelijke structuur gekregen en maakt gebruik van de faciliteiten van de PKN .
Vrij zijn voor God
In de tijd van de Werkgroep ontstond er een digitale nieuwsbrief onder de naam Vacare en zo heet nu ook het platform. De naam is ontleend aan een oude spirituele term ´vacare deo´: vrij zijn voor God. Mensen verlangen naar die vrijheid en zoeken naar ruimte om los te laten en spiritueel ontvankelijk te kunnen worden. Daartoe moet een lege plek bereid worden, om je heen en in jezelf. Zo krijgen oude bronnen weer een kans tot vloeien en krijgen meditatieve wegen als Lectio Divina, de Ignatiaanse methode, of het contemplatief gebed weer een plek. Als oase in onze volle agenda, en als brood voor op de geestelijke weg.
Presentatieavonden, website en bulletin
In november worden door het land bijeenkomsten gehouden waar Vacare zich zal presenteren. Meer informatie over plaatsen en data staan op de website www.pkn.nl/vacare (klik op ‘nieuws’). Via de site kan men zich ook abonneren op de digitale nieuwsbrief. Voor nadere informatie kan men contact opnemen met de voorzitter dr. Kick Bras, kickbras@hetnet.nl of met Janet van Dijk, j.van.dijk@pkn.nl. Verrassend is ook dat er vier keer per jaar een bulletin verschijnt onder de naam “Meditatief Leven”, met bezinning en praktische handreikingen: Bij het Bulletin worden twee maal per jaar thema-boekjes biujgesloten. Het eerste nummer zal medio februari 2010 verschijnen. Wie zich wil abonneren op Meditatief Leven, bulletin van Vacare kan zich aanmelden bij Narratio, Kwakernaat 10, 4205 PK, Gorinchem. Tel. 0183-628188, email: abonnementen@narratio.nl.
De tijd is rijp
Juist in deze tijd van spiritueel verlangen mag aandacht voor meditatief leven een van de kanalen zijn tot verdieping van het geloof van de gemeente. In het visiedocument Leren leven van de verwondering zei de synode al dat de kerk handreikingen zal doen op het gebied van meditatie en spiritualiteit..Maar behalve heilzaam voor het gemeenteleven passen uitgangspunten van Vacare ook binnen de huidige aandacht voor missionair elan. Vacare wil ook dienstbaar zijn aan buitenkerkelijke zoekers naar spiritualiteit. Als platform voor verdieping en bezinning zal zij vooral ook praktische handreikingen doen om op meditatieve wijze te groeien op de weg van verstilde omgang met God, de Bron van ons bestaan. Juist nu is de tijd rijp dat de kerk de rijkdom van haar meditatieve parels laat glanzen voor velen.
Lex Boot (Dit artikel is verschenen in Kerkinformatie)
VACARE; van netwerk naar beweging?
voortekenen van een meditatieve beweging binnen de Protestantse Kerk in Nederland
It’s in the air. In de ademnood van een opgejaagde cultuur groeit de aandacht voor meditatie tot in het bedrijfsleven toe. In glossy bladen wordt dit nogal eens opgediend in een exotische geur en gepresenteerd als iets van een kosmische ‘nieuwe tijd’. Voor de christelijke geloofstraditie is meditatie echter geen nieuwtje. Sterker nog, we putten uit eeuwenoude bronnen. Maar dan mag de kerk dit vandaag wel helder op haar kaart zetten.Vacare, een netwerk van begeleiders van meditatiegroepen in de kerk, doet daar wat aan. En zou zelfs kunnen doorgroeien van netwerk naar beweging…
De wereldwijde christelijke traditie heeft altijd meditatieve bewegingen in zich gehad. Sommige tijden waren ze naar de rand gedrukt of leidden hooguit een bedekt bestaan in kloosters en retraitecentra. Zo heeft ons protestantisme in ons land zich lange tijd gekenmerkt door nadruk op de kracht van woorden, en op eenzijdige doordénking van de geloofsleer. Ondertussen zochten velen in een overprikkelde cultuur een weg naar de stilte. En in een verlangen naar beléving van het geloof een weg uit hun hoofd naar het hart. Naast andere geestelijke bewegingen met aandacht voor ervaring, kwam in de vorige eeuw ook de meditatieve praxis weer op. Je kunt dan roepen dat de kerk onkritisch meelift op de spirituele golf. Binnen Vacare, het netwerk van predikanten en kerkelijk werkers die meditatiegroepen begeleiden, spreekt men liever anders: in deze tijd opent zich weer ruimte om los te laten en ontvankelijk te worden voor het Mysterie. Vandaar de naam: vacant worden, zoals in de vakantie. Een lege plek bereiden, om je heen en in jezelf, om geconcentreerde aandachtig en open te zijn. Waarin een Aanwezigheid ervaren kan worden, van een God ‘in wie wij leven en bewegen’. Zo krijgen oude bronnen weer een kans tot vloeien. Zo krijgen meditatieve vormen als de Lectio Divina met aandacht voor de Schrift, de Ignatiaanse methode, of het contemplatief gebed weer een plek. Als oase in onze volle agenda, en als brood voor op de geestelijke weg.
Geen herrie
Er zijn kerken waar bijvoorbeeld onder invloed van Taizé een meditatieve sfeer al eerder een liturgische inbedding kreeg. Daarnaast zien we vandaag een opmars aan meditatiegroepen binnen de kerk. Vacare brengt ze in kaart en verbindt ze. Nu maken mediterende mensen doorgaans geen herrie en gebruiken geen felle schijnwerpers. In vergelijking tot bijvoorbeeld de evangelische beweging valt de meditatieve beweging dan ook niet op. Dat kan voordelen hebben. Maar die bescheidheid zou ook wel eens een gemiste kans kunnen zijn. Want juist nu een blad als Happinez op de tafel van mijn tandarts ligt, zou de kerk iets van de rijkdom van haar meditatieve traditie kunnen uitdelen. Als kanaal tot verdieping, herbronning en vernieuwing van het geloofsleven van de gemeente. Hierbij hebben we het visiedocument Leren leven van de verwondering in de rug, waarin de synode in haar uitgangspunten voor beleid zegt dat de kerk handreikingen zal doen op het gebied van meditatie en spiritualiteit. Maar naast binnenkerkelijke vernieuwing mag het toch ook een aanbod van de kerk zijn aan zovelen aan of over de rand, die in onze cultuur shoppen langs spirituele centra. Vandaag is voor de kerk de tijd rijp om de meditatiegroepen binnen haar poorten uit de verborgen sfeer te halen. Vacare wil vormen van christelijke meditatie een gezonde inbedding in het kerkelijk aanbod geven. Deskundigheidsbevordering en netwerkvorming waren de afgelopen jaren de vertrekpunten.
Deskundigheidsbevordering
De vraag naar meditatie binnen de gemeenten vroeg om training en coaching van begeleiders van groepen. Al sinds een jaar of 10 is het voor predikanten en kerkelijk werkers mogelijk om meditatiecursussen te volgen. Kick Bras, voorheen docent spiritualiteit in Kampen, Paula van Cuilenburg, en Daisy Smith waren de pioniers. Van hun hand verschenen ook toegankelijke boekjes met CD’s. Inmiddels kunnen op Hydepark en elders korte of langere trainingen gevolgd worden. Met dit ervaringsmateriaal gaan cursisten dikwijls terug naar hun gemeente om daar een meditatiegroep te starten. Zo is het binnen het Postacademisch Onderwijs mogelijk om begin 2008 de cursus ‘Stilte als Bron’ te volgen en start ook weer een nieuwe route van de Intensieve Meditatietraining. Daarvoor is veel belangstelling.
Van netwerk naar beweging
De versnippering aan groepen over de kerkelijke kaart en de behoefte om aan en van elkaar te leren vroeg om netwerkvorming. Begin 2006 is er vanuit het Protestants Landelijk Dienstencentrum een Landelijk Werkgroep Meditatie opgericht. Dankbaar gebruik makend van het internet is er nu een overzicht van een groeiende groep predikanten en kerkelijk werkers die in hun gemeente werken met meditatie. Er is een indeling gemaakt in regio’s, elk met een eigen coördinator. Zij worden geregeld samengeroepen op het Dienstencentrum. In de regio’s ontmoeten begeleiders van meditatiegroepen van verschillende pluimage elkaar om elkaar te inspireren. Vanuit de landelijke Werkgroep is ook de nieuwsbrief Vacare in het leven geroepen die vier keer per jaar verschijnt, geredigeert door Piet Langbroek uit Hardenberg. In beginsel voor begeleiders maar voor iedereen te lezen via internet. Ook is een website in opbouwfase: www.pkn.nl/mediteren. Beide media staan nog in de kinderschoenen, maar zullen naar verwachting in de loop van het jaar meer profiel krijgen.
Met de scholing en netwerkvorming van predikanten en kerkelijk werkers zit het dus goed. Maar een belangrijk terrein ligt nog braak en wordt voorzichtig bouwrijp gemaakt. Namelijk het aandachtsveld van al die gemeenteleden aan de ‘basis’ die inmiddels ervaring hebben opgedaan met een meditatieve omgang met God. Áls Vacare wil uitgroeien tot een bescheiden maar vitale beweging dan zullen zij een gezamelijk gezicht en verbondenheid moeten krijgen. Links en rechts gebeurt dat al, ongepland. Soms in dwarsverbanden van andere bewegingen en op studiedagen. Maar de uitdaging voor Vacare op dit moment is te komen tot een landelijke retraitedag voor alle belangstellenden. Als plek voor ontmoeting en inspiratie voor gemeenteleden die ervaring opdeden. Én als plek van informatie voor iedereen, met workshops als vrijplaats voor verkenning en ervaring. Ook om gezicht te geven aan wat nu al overal gebeurt.
Verbinding en theologie
Vacare is geen afgrenzende of tegendraadse club. Ze produceert geen kritische pamfletten om de kerkelijke bodem om te schoffelen. Zij ervaart zichzelf ook niet ‘in plaats van’ anderen. De grondhouding van een meditatieve omgang met God kan zich verbinden met de brede bedding van onze rijke geloofstraditie. Vacare verbindt mensen uit verschillende theologische achtergronden, die zich niet zelden ook hebben laten voeden door andere spirituele bewegingen. Haar eigenheid ligt in het pleidooi voor gebed en meditatie om te groeien op de geestelijke weg. Haar eigen geluid is het geluid van de stilte. Ze stimuleert een discipline in het scheppen van heilige ruimten in de tijd waarin verbinding wordt gezocht met de Bron van ons bestaan. Uiteraad, zoals elke beweging van dit moment profiteert ook Vacare van de belevingscultuur van vandaag. Van een anti-rationele houding is echter geen sprake. Naast het scheppen van vrijplaatsen voor verkenning gaan de predikanten en kerkelijk werkers de komende tijd ook aan de slag met theologische reflectie. Daar liggen uitdagingen. Bijvoorbeeld in de doordenking van hoe de presentie van Christus zich vandaag in de stilte laat verstaan. Of de verhouding van christelijke meditatie tot het ietsisme of tot new-age spiritualiteit. Een ding is helder: werd in de theologie van het West-Europa van de vorige eeuw de afwezigheid van God nogal eens gethematiseerd, vandaag gaat het -zeker in de meditatieve beweging- vooral over de verborgen áánwezigheid. Het wordt nog een leuke tijd voor Vacare.
Lex Boot (Dit artikel is in oktober 2007 verschenen in Kerkinformatie)
1 reactie